Cảm nhận tư duy nghệ thuật trong thơ Hồ Chí Minh  

    Có thể nói Nhật kí trong tù là tập thơ chữ Hán cuối cùng trong lịch sử văn học Việt Nam nhưng tư duy nghệ thuật của nó lại thuộc một loại khác so với truyền thống. Nét nổi bật của thơ ca cổ điển Việt Nam là cái nhìn mang tầm vóc vũ trụ đối với con người và cuộc đời. Là những con người sống trong các quan hệ nhân sinh cụ thể nhưng các nhà thơ lại tự thấy họ chỉ sống giữa cỏ cây, núi sông, đất trời. Hồi đầu thế kỉ XX, nhà thơ Cách mạng Phan Bội Châu khi vào tù đã nói: “Đã khách không nhà trong bốn biển. Lại người có tội giữa năm châu”; còn cụ Huỳnh Thúc Kháng trong bài “Hát lưu biệt” lại viết: “Trăng trên trời có khi tròn khi khuyết!”. Lối tư duy này làm cho hiện thực xã hội lịch sử cụ thể bị trừu tượng đi, còn các hình ảnh thiên nhiên chứa đầy ý nghĩa tượng trưng thâm thúy. Điều làm cho Hồ Chí Minh mang cốt cách nhà hiền triết Phương Đông chính là vì Bác vẫn giữ lối tư duy này, và thể hiện đặc biệt nổi bật trong thơ chữ Hán thời kháng chiến chống thực dân Pháp. Trong nhiều bài thơ chữ Hán, Hồ Chí Minh là người làm việc nước sống giữa hoa, chim, trăng, suối, vườn rau, trẻ nhỏ… Cách tư duy này tạo được sự đồng cảm cố hữu tồn tại hàng bao thế kỉ trong tâm lí người Việt dựng lên hình tượng một con người siêu phàm, ung dung, vô tư, toàn tâm kháng chiến, hiện thân cho non sông, cốt cách và trí tuệ Việt Nam.

    Vũ trụ trong Nhật kí trong tù vẫn mang đậm màu sắc truyền thống với những “phù vân”, “trùng sơn”, “chinh nhân”, “thu nguyệt”. Nhưng vũ trụ này cũng đã mang rõ nội dung xã hội, thời đại cụ thể thể hiện ở nhiều bài. Đáng kể là bài Buổi sáng: “Trong ngục giờ đây còn tối mịt, Ánh hồng trước mặt đã bừng soi.” Hoặc bài Cảnh buổi sáng: “Khắp núi nơi nơi rực ánh hồng. Chỉ bởi trước leo còn bóng tối. Mặt trời chưa rọi thấu vào trong”. Nhà ngục được đặt trong một luồng ánh sáng bao trùm đã bộc lộ rõ tính chất cục bộ, lạc lõng của nó. Đọc kết tập thơ, ta thấy nhà ngục đó là một xã hội đen tối với những luật lệ riêng lạ lùng, còn mặt trời không còn là nguồn sáng chung chung “nhất nguyệt”, nguồn dương khí của thế giới, mà đã là một mặt trời vật chất với những ý nghĩa tượng trưng mới mẻ. Ý nghĩa tượng trưng này thể hiện tập trung ở bài Nắng sớm:          

                            Nắng sớm xuyên qua nơi ngục thất         

                            Đốt tàn khói đặc với sương dày     

                            Đất trời phút chốc tràn sinh khí

                            Tù phạm cười tươi nở mặt mày

Đây không chỉ là cảnh nắng sớm sinh động trong tù mà còn là ước mơ đổi thay, cải tạo toàn bộ cuộc sống- cái nhà ngục của con người với một cảm xúc mạnh mẽ, một khí thế không gì ngăn cản được.Đã có ý kiến cho rằng thơ Hồ Chí Minh đầy trăng. Có lẽ phải nói thêm: “Thơ Bác đầy ánh nắng sớm”. Cái ánh nắng sớm ở đây gắn liền với khát khao đổi đời và cảm quan về thời đại mới. Trước đó, trong bài lời than vãn của bà Trưng Trắc, Nguyễn Ái Quốc đã một lần dùng hình ảnh mặt trời buổi sáng tượng trưng cho thời đại mới, chứng tỏ sự nhất quán trong cảm quan của Bác. Điều này cũng chứng tỏ thời gian nghệ thuật là sự kéo dài của thời gian thực tại ở trong tâm tưởng và là sự tiếp nối, mở rộng giới hạn vốn có của thời gian nghệ thuật trong văn học thời đại trước. Bên cạnh phương thức tư duy nghệ thuật truyền thống nó còn mở ra một cái gì rất mới, góp phần phá vỡ những giới hạn có sẵn trong thi ca cổ điển.Nhiều người khẳng định cách cảm thụ trong thơ Hồ Chí Minh rất giản dị. Điều đó rất đúng, vì giản dị và sự thực luôn luôn đi đôi với nhau. Sức mạnh tinh thần lớn lao của nhà thơ để có thể ung dung thưởng thức thiên nhiên trong nghịch cảnh. Quả là sức mạnh đó gắn liền với bản lĩnh nhận thức sự vật. Thơ Bác thể hiện một kiểu tương quan cảnh tĩnh mới, trong đó tình ý được xây dựng trên ý nghĩa khách quan của cảnh vật, sự kiện chứ không phải theo kiểu “Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ” cũng không phải do một tính năng động chủ quan đặc biệt làm tác giả luôn thấy được cảnh vui “Người đi thi hứng bỗng thêm nồng” lại nói: “Cô quạnh đường xa với ít nhiều”. Chất văn xuôi và cách tư duy đó đã đổi mới hệ thống thơ Nhật kí trong tù, làm cho thơ Bác khi theo đà truyền thống đã tự ví mình với rồng, với tiên… thì tiên và rồng đây cũng xuất hiện trong một khung cảnh rất “văn xuôi”. Đặc điểm này đòi hỏi phải cảm thụ tập thơ theo một cách khác.Nhiều nhà bình luận muốn tìm thấy “nghĩa bóng” quen thuộc trong thơ Hồ Chí Minh, trong khi đó thơ của Bác dường như chỉ muốn khám phá cái nghĩa đen đích thực của sự vật, giải phóng nó khỏi những ý niệm có trước hay liên tưởng truyền thống. Do đó khi đắp cái chăn giấy thì ấm hơn không có chăn; đi xe lửa ngồi toa gỗ nhưng rốt cuộc vẫn tuyệt hơn đi bộ ra khỏi nhà lao để tránh oanh tạc nhưng người khoan khoái là vì được ra khỏi lao. Khuynh hướng này làm cho thơ Hồ Chí Minh giàu chất phân tích, thể hiện ở chỗ dùng nhiều hư từ  chỉ nguyên xác, so sánh, đối lập nhiều thi pháp tương phản loại trừ, thậm chí là nghịch lý, nhiều cách nói giới hạn xác định như kiểu: “Cờ to đã hẳn là nên có, Cờ nhỏ dù sao thiếu được đâu”, “rét đến cho than tuy chẳng mấy, Ăn uống đôi khi cũng thạo đời”, phần nhiều do giáo dục mà nên.” Nghe tiếng gà gáy, Bác nhận xét: “Người chỉ một con gà bình thường” mà sáng nào gáy lớn cho dân chúng tỉnh giấc thì “Công người cũng không phải là xoàng”. Khác hẳn với ý thơ trong một bài từ: “Nhất xướng hùng kê thiên hạ bạch”. Cũng vậy “cột cây số”, “Cái răng rụng”, “Chiếc gậy bị mất cắp”… đều mang ý nghĩa thông thường, biểu hiện cái dung dị của Hồ Chí Minh đối với mọi người, mọi vật, chứ không có gì là “khẩu khí” cả.Cách tư duy theo nghĩa đen của sự kiện và sự thực trong thơ Nhật kí trong tù không hề có ý nghĩa làm nghèo nội dung liên trưởng và tượng trưng của thơ Hồ Chí Minh.

    Tính đa nghĩa phong phú của các bài thơ nằm ở chỗ phát hiện sự vật trong các thế đối lập và đầy mâu thuẫn, giàu liên hệ của bản thân chúng. Và đó cũng là một phương diện vủa chất thơ, nên hiểu chất thơ trong xu hướng vận động của tự duy thẩm mỹ nhằm hướng tới hiện đại.Những điều nói trên cho phép khẳng định rằng: Nhật kí trong tù chẳng những hay vì thể hiển rất sinh động một nhân cách lớn, một tinh thần cứng cỏi, tha thiết tình đời vì có những tác phẩm sánh ngang với những mẫu mực thi ca cổ điển quá khứ, mà còn hay vì bên cạnh đó còn có hàng loạt bài thơ thể hiện một lối tư duy mới, xuất hiện như là mẫu mực mới, đóng góp vào sự phát triển của tư duy nghệ thuật Việt Nam và làm phong phú cho vườn thơ nhiều hương sắc của chúng ta.Có thể nói hầu như bài thơ nào cũng có một thứ làm thành linh thồn bài thơ đó chính là chất thơ. Cuộc đời thăng hoa kết đọng trong thơ, hay có thể nói rằng: một tâm hồn đầy sinh khí luôn làm cho cuộc sống vui tươi, thi vị. Về nhiều mặt, ta có thể nói thơ Hồ Chí Minh là một mẫu mực kết hợp hài hòa truyền thống và hiện đại. Muốn hiểu tác phẩm người đọc vừa phải am hiểu nét truyền thống và hiện đại trong thơ ca mới mong tránh được những cách cảm nhận không thích hợp. 

                                                                                            Hải Đình, tháng 5 năm 2011

                                                                                                    Nguyễn Thị Anh Đào