I. ĐẶT VẤN ĐỀ:
Đọc tác phẩm văn học, trước hết chúng ta tiếp xúc với những hình thức thể hiện cụ thể của nó: ngôn từ nghệ thuật. Ngôn từ nghệ thuật hiểu theo nghĩa rộng, không chỉ là những từ ngữ mà đó còn là các kiểu câu, là những dấu câu và cách ngắt nhịp, là vần, là giọng điệu, là sự tổ chức bố cục và kết cấu các chương, đoạn trong tác phẩm văn học,… Phân tích tác phẩm văn học không được thoát ly văn bản có nghĩa là trước hết phải biết nghĩa của chúng trong việc thể hiện nội dung. Trong phạm vi nhà trường THCS, chúng ta chỉ xem xét một số yếu tố hình thức nghệ thuật gần gũi, quen thuộc và dễ vận dụng đối với học sinh. Với đề tài này tôi chỉ xin đề cập đến một số yếu tố hình thức nghệ thuật trong việc gảng dạy một tác phẩm thơ.
II. NỘI DUNG:
A. Những yếu tố cần chú ý khi phân tích:
1. Yếu tố ngữ âm.
a. Dấu câu
Bình thường, dấu câu chỉ có chức năng về ngữ pháp (để ngắt các thành phần câu và ngắt các câu với nhau). Nhưng trong một số trường hợp, nếu nhà văn dùng có dụng ý và dùng hợp lý thì dấu câu cũng có giá trị biểu đạt ý nghĩa (ý nghĩa bổ sung, tức giá trị tu từ). Nhà văn Tô Hoài coi dấu câu là một loại “từ”, là hình thức của chữ trong tác phẩm là vì thế. Ví dụ trường hợp dùng dấu câu ba chấm để diễn tả sự im lặng. Chúng ta biết rằng trong những tình huống giao tiếp thông thường của cuộc sống, im lặng nhiều khi lại nói được rất nhiều: khi căm thù tột đỉnh, lúc xao xuyến bâng khuâng, khi cô đơn buồn bả, lúc xúc động dâng trào… Những cung bậc tình cảm này nhiều khi không thể mô tả được bằng lời. Ví dụ dấu ba chấm trong đoạn thơ sau diễn tả sự im lặng thiêng liêng của khoảnh khắc Bác Hồ đặt chân lên đất nước sau ba mươi năm xa cách:
Ôi! Sáng xuân nay, xuân 41
Trắng rừng biên giới nở hoa mơ
Bác về… Im lặng. Con chim hót.
Thánh thót bờ lau vui ngẩn ngơ…
(Tố Hữu – Theo chân Bác)
Nếu nhà thơ Tố Hữu đã sử dụng rất thành công dấu ba chấm thì Thế Lữ cũng đã rất thành công với cách sử dụng dấu chấm hỏi trong đoạn thơ sau:
Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối
Ta say mồi đứng uống ánh trăng tan ?
Đâu những ngày mưa chuyển bốn phương ngàn
Ta lặng ngắm giang sơn ta đổi mới ?
Đâu những ngày mưa tuôn nắng gội,
Tiếng chim ca giấc ngủ ta tưng bừng ?
Đâu những chiều lênh láng máu sau rừng
Ta đợi chết mảnh mặt trời gay gắt,
Để ta chiếm lấy riêng phần bí mật ?
- Than ôi ! Thời oanh liệt nay còn đâu ?
(Thế Lữ - Nhớ rừng)
Liên tiếp các câu hỏi tu từ: “Nào đâu...?”được đặt ra trong mười dòng thơ như xoáy sâu vào nỗi lòng vào tâm can của con hổ, cho thấy sự nuối tiếc khôn nguôi của vị chúa sơn lâm. Sự nuối tiếc ấy gắn liền với tâm trạng tuyệt vọng qua lời than: Than ôi! Thời oanh liệt nay còn đâu? Với 5 câu hỏi tu từ và một dấu chấm cảm Thế Lữ đã làm nên một đoạn thơ tuyệt bút của Nhớ rừng. Có thể nói dấu câu đã đóng góp rất lớn trong việc biểu đạt nội dung của bài thơ nó không chỉ có giá trị biểu đạt mà còn có giá trị biểu cảm lớn.
b. Cách ngắt nhịp
Không chỉ có dấu câu mà ngay cả cách ngắt nhịp (chủ yếu là trong thơ) cũng cần được xem là một “từ” đa nghĩa, một từ đặc biệt. Cách ngắt nhịp thường phụ thuộc vào dấu câu. Câu thơ của Chế Lan Viên trong bài thơ Người đi tìm hình của nước:
Đất nước đẹp vô cùng. Nhưng Bác phải ra đi
nhiều học sinh đọc liền một mạch đã làm mất đi bao nhiêu sức gợi cảm sâu lắng, thiết tha, một sự nuối tiếc đến xót xa do cái dấu chấm giữa dòng ấy tạo ra. Dấu câu ở đây không chỉ là để tách ý, tách nghĩa mà còn để thể hiện thế giới nội tâm của nhà thơ, phần không mô tả bằng lời.
Tuy nhiên, nhiều khi ngắt nhịp còn được thể hiện không bằng dấu câu, mà bằng một hình thức tổng hợp, phức tạp, và khi đó câu thơ có thể được hiểu ở nhiều nghĩa do cách ngắt nhịp khác nhau. Chẳng hạn, câu thơ Tố Hữu:
Càng nhìn ta lại càng say
có thể ngắt nhịp 2/4:
Càng nhìn/ ta lại càng say
nhưng cũng có thể ngắt nhịp 3/3:
Càng nhìn ta