1. Cơ sở tâm lý dạy học

Dạy học là một quá trình hoạt động nhận thức, bao gồm hoạt động dạy và học. Trong hoạt động dạy giáo viên là người tổ chức, điều khiển, hướng dẫn hoạt động học giúp học sinh lĩnh hội được những kiến thức, tri thức, kinh nghiệm xã hội. Nói cách khác, hoạt động dạy là quá trình đưa thông tin từ bên ngoài vào người học. Người học tiếp nhận, xử lý thông tin. Để dạy học đạt kết quả, người dạy cần nhận thức sâu sắc quy luật của quá trình dạy học của V.I.Lênin: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn”. Nhận thức là sự phản ánh thực tiễn vào bộ não con người. Dựa trên quan điểm của giáo dục, con người nhận thức được thế giới bên ngoài nhờ hệ thống tín hiệu thứ nhất và thứ hai. Hệ thống tín hiệu thứ nhất là nghe được, thấy được, cảm xúc được từ thế giới bên ngoài. Đó là những thông tin về thế giới khách quan mà con người nhận thức được từ các giác quan, là cơ sở của sự phản ánh trực tiếp thực tiễn. Hệ thống tín hiệu thứ hai là ngôn ngữ (nói và viết). Đó là những thông tin về thực tiễn khách quan đã được trừu tượng hoá. Hệ thống tín hiệu thứ nhất là cơ sở của hệ thống tín hiệu thứ hai, người ta không thể hiểu được ngôn ngữ để mô tả một khái niệm, một hiện tượng nếu không có những biểu tượng ban đầu. Qua đó nhận thức cảm tính là nhận thức đầu tiên, làm nền cho nhận thức lý tính. Trong qúa trình dạy học, phương tiện dạy học nói chung và MT nói riêng đã đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình nhận thức cảm tính của học sinh, giúp cho sự truyền đạt và lĩnh hội kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, được dễ dàng thuận lợi

Trong tâm lý hoạt động, Vugotski đã có quan điểm: “Quá trình phát triển tâm lý con người hoàn thiện công việc trí tuệ của mình chủ yếu bằng cách phát triển “các phương tiện hỗ trợ”, phương tiện kỹ thuật”. Ông cũng đã xác định công cụ hỗ trợ cho trí nhớ, tư duy là công cụ tâm lý (công cụ bên trong chứa đựng động cơ học tập). Sự phát triển của khoa học công nghệ đã góp phần quan trọng là hiện đại hoá các phương tiện dạy học, qua đó kích thích hứng thú, phát huy tính tích cực học tập.

Xét về góc độ tâm lý của hoạt động dạy hứng thú là biểu hiện tập trung nhất đối với hoạt động này. Nếu hứng thú trong hoạt động dạy học không được hình thành thì bản thân của sự lĩnh hội sẽ diễn ra kém hơn nhiều so với trình độ vốn có của học sinh. Sự phát triển của MVT đã thực sự trở thành phương tiện hỗ trợ cho QTDH ngày nay, góp phần vào việc kích thích động cơ học tập, gây hứng thú cho học sinh.

Trong dạy học lịch sử cũng như dạy học các môn khác, việc cung cấp tri thức càng cụ thể bao nhiêu thì chỗ dựa của lĩnh hội vào kinh nghiệm cảm tính càng lớn và vai trò của tính trực quan càng lớn. Becon, nhà triết học người Anh đã có câu nói nổi tiếng: Với hai bàn tay không và trí tuệ suông có giá trị không nhiều lắm, tất cả được thực hiện nhờ vào công cụ và các phương tiện hỗ trợ”. Nếu được phương tiện MT, đặc biệt là phần mềm Microsoft PowerPoint hỗ trợ sẽ cung cấp những sự kiện lịch sử cụ thể, sinh động, có hình ảnh cho QTDH, được phối hợp nhuần nhuyễn giữa sự kiện lịch sử với âm thanh màu sắc phù hợp, nó tác động không nhỏ vào các giác quan của học sinh, nâng cao tính trực quan trong giờ học, tạo điều kiện phát triển tư duy như quan sát phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hoá, trừu tượng hoá nhằm rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo cho học sinh, góp phần kích thích hứng thú học tập suy nghĩ, tìm tòi, gây sự chú ý cao vào đối tượng cần lĩnh hội.

Tâm lý học hiện đại cũng khẳng định: chất lượng tiếp thu của học sinh sẽ nâng cao hơn nếu được tiếp nhận bằng hình thức nghe nhìn. 3.5% qua ngửi, 11% qua nghe, 83% qua nhìn. Theo số liệu thì học sinh khi nghe chỉ nhớ 15%, khi nhìn chỉ nhớ 25% và nghe nhìn thì lên 65% nên ta thấy khả năng tiếp thu kiến thức qua nghe nhìn đem lại kết quả cao hơn.

Với những khả năng ứng dụng của M trong quá trình dạy học sẽ giúp HS dễ dàng quan sát, đối chiếu, phân tích những sự kiện hiện tượng đang được trình chiếu trên màn hình với sự hướng dẫn gợi ý của giáo viên các em có thể chuyển hoá cái cụ thể thành cái trừu tượng và từ cái trừu tượng trở thành cái cụ thể ở mức độ cao hơn, “những phương tiện kĩ thuật giúp học sinh chú ý, tìm tòi, nhận thức, khái quát hoá, biết suy nghĩ, kết hợp cảm xúc và nhận thức quá trình đào tạo.

Quá trình phát triển không ngừng của khoa học công nghệ MVT được xem như là một phương tiện kĩ thuật hiện đại hỗ trợ cho giáo viên trong việc kích thích hứng thú học tập và tăng khả năng tiếp thu qua nghe nhìn của học sinh trong quá trình học tập.

2. Cơ sở lý luận dạy học

Sự bùng nổ khoa học công nghệ thông tin đang từng bước chiếm lĩnh một ví trí quan trọng trong lĩnh vực giáo dục và đang trở thành một phương tiện dạy học hiện đại giúp hoạt động giáo dục và giảng dạy các môn học đạt hiệu quả cao hơn. Để phát huy khả năng của công nghệ thông tin như là một phương tiện dạy học hiện đại hỗ trợ cho quá trình dạy học ở trường phổ thông, cần nghiên cứu việc sử dụng MT dựa trên cơ sở lý luận như sau:

* Nhiệm vụ dạy học:

Nhiệm vụ dạy học là cung cấp, lưu trữ, xử lí thông tin dưới nhiều hình thức mà MT có sức cuốn hút học sinh, kích thích hứng thú học tập, nâng cao hiệu quả bài giảng và chất lượng lĩnh hội tri thức của học sinh tăng lên rõ rệt. Trong bộ môn lịch sử, việc cung cấp kiến thức bắt đầu từ việc cung cấp sự kiện để tạo biểu tượng, hình thành khái niệm… nhằm giúp HS rút ra quy luật, bài học lịch sử . Cho nên biểu tượng lịch sử là nhận thức ở giai đoạn cảm tính của học sinh trong việc học lịch sử, với sự hỗ trợ của MT sẽ góp phần tạo nên những sự kiện lịch sử cụ thể, chính xác và có hỉnh ảnh.

Trong quá trình cung cấp trí thức, nhờ sự hỗ trợ của MVT, giáo viên có thể hình thành và rèn luyện cách quan sát, mô tả, khả năng phân tích so sánh tổng hợp. MVT còn là công cụ phát triển năng lực thực hành trong quá trình học tập nói chung và học lịch sử nói riêng, đáp ứng khả năng thích ứng trong mọi lĩnh vực hoạt động xã hội khi có sử dụng MT. Thực hành lịch sử không dừng lại ở việc vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống mà còn là ở hành động cách mạng của mỗi học sinh. Việc sử dụng MT giúp học sinh tự thiết kế các loại đồ dùng trực quan như bản đồ, sơ đồ, những sự kiện, con người, hành động cụ thể sẽ cung cấp cho học sinh những mẫu hình, những cách hành động khác nhau, có tác dụng gợi ý và mở ra những hướng, những khả năng hành động khác nhau trong đời sống xã hội.

Trong việc giáo dục nhân cách, MT đóng vai trò quan trọng vì nó đòi hỏi HS rèn luyện tính độc lập, tự chủ.

* Quá trình dạy học

Nguyên tắc trực quan là nguyên tắc cơ bản của lý luận dạy học. MT được sử dụng như một phương tiện trực quan để mô phỏng, minh hoạ bài giảng làm cho HS nhận thức sâu sắc, MT là một thiết bị kỹ thuật hiện đại hỗ trợ cho việc tạo biểu tượng trong quá trình học. MT có thể phối hợp với các phương tiện, phương pháp dạy học khác. Có thể kết hợp cùng PPDH nêu vấn đề kích thích hứng thú học tập của học sinh, đặt học sinh trước tình huống có vấn đề, tạo cho các em trạng thái tâm lý sẵn sàng tham gia tích cực. Cũng có thể sử dụng MVT để làm nguồn tư liệu lịch sử thêm phong phú, kiến thức lịch sử được truyền đạt trên nhiều hình thức như nghiên cứu văn bản, tìm hiểu tranh, ảnh, phim…, minh hoạ nội dung phương tiện hữu hiệu cho việc tổ chức kiểm tra.

* Phương pháp dạy học

MVT được sử dụng như là một phương tiện biểu diển trực quan của giáo viên, dựa trên các phần mềm có sẵn hoặc kết nối với các phương tiện dạy học khác. Từ đó học sinh trực tiếp lĩnh hội kiến thức dưới sự chỉ đạo, hướng dẫn của giáo viên giúp học sinh từ thụ động lĩnh hội kiến thức sang chủ động lĩnh hội kiến thức. Từ đó suy ra MT là một phương tiện kỹ thuật hiện đại, hỗ trợ đắc lực cho QTDH của giáo viên

3. Thực tiễn dạy học

MT thiết kế các phần mềm được GV thiết kế thông qua giáo trình điện tử, gồm những thông tin, hình ảnh, sự kiện được trình bày theo nguyên tắc sư phạm nhất định nhằm chuyển tải kiến thức cho học sinh một cách tốt nhất giúp cho hoạt động giáo dục và việc giảng dạy bộ môn đạt hiệu quả cao hơn

Qua quá trình thực hiện “đổi mới PPDH”tôi thấy MT đã trợ giúp cho dạy học trên lớp với hiệu quả cao hơn, đồng thời MT thực sự là một công cụ ưu việt đối với bộ môn lịch sử nó làm thay đổi mạnh mẽ phương pháp dạy học, góp phần tích cực trong việc lĩnh hội kiến thức, rèn luyện kỹ năng và giải quyết các vấn đề được đặt ra, đồng thời gây hứng thú hoạt động của HS. Rất tiếc điều kiện CSVC của chúng ta còn nhiều thiếu thốn nên đã hạn chế một phần không nhỏ trong việc sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại, mong rằng các nhà quản lý cần có những chuyển biến mạnh mẽ hơn nữa trong việc xây dựng, bố trí, sử dụng CSVC hợp lý và hiệu quả chắc chắn sẽ khai thác được những khả năng còn đang tiềm ẩn trong mỗi trường học.

4. Sử dụng Microsoft PowerPoint trong dạy học Lịch sử

Microsoft PowerPoint là một phần mềm trình diễn sử dụng đầy hiệu quả và là một thành phần của bộ sản phẩm Microsoft Office. Sử dụng để tạo ra các trình diễn phục vụ đông đảo khán thính giả với nhiều mục đích khác nhau

Trình diễn là một phương tiện để truyền đạt thông tin, trình diễn tốt sẽ thực sự thuyết phục, khích lệ, gây cảm hứng và giáo dục được khán thính giả, điểm mạnh chính là tính linh hoạt.

a. Một số khả năng hỗ trợ của Microsoft PowerPoint trong dạy học lịch sử

- Dùng làm phương tiện trực quan hỗ trợ cho bài giảng trên lớp, làm phương tiện dạy học hỗ trợ cho người dạy, thay thế cho người dạy ở một số công đoạn như thông báo và đưa các kiến thức người học cần phải nắm lên màn hình.

- Tác động lên các đối tượng trên các slide như hiệu ứng xuất hiện các dòng văn bản, các hình vẽ ảnh chụp khả năng trình diễn các hoạt hình, video, ghi âm lời thuyết minh không chỉ làm cho các hoạt động dạy học diễn ra phù hợp mà còn làm cho thế giới khách quan được tái tạo một cách có chọn lọc và sinh động, kích thích hứng thú, tăng cường sự chú ý và niềm tin của học sinh trong hoạt động đó.

- Chèn hình ảnh hay đoạn phim trên phông nền có màu sắc hài hoà giúp tăng tính trực quan trong dạy học. Cho phép kết nối từng phần nội dung dạy học, hoặc cho phép kết nối với một trang web, một lide bất kỳ trong tập tư liệu để tìm kiếm thông tin.

- Cho phép tạo lập các bản đồ, biểu đồ, sơ đồ, đồ thị nhanh chóng, đẹp và chính xác cao. Cho phép phóng to, thu nhỏ các hình ảnh cho thích hợp, có thể sử dụng Microsoft PowerPoint để đặt câu hỏi, công bố kết luận, đặt nhiệm vụ cho HS kèm với tranh ảnh, bản đồ, biểu đồ…

b. Các hướng sử dụng Microsoft PowerPoint trong dạy học lịch sử

Có thể sử dụng Microsoft PowerPoint theo 3 hướng: Cung cấp sự kiện và tạo biểu tượng lịch sử cho HS, xây dựng tình huống có vấn đề, củng cố kiểm tra đánh giá kết quả học tập, kết hợp chơi mà học, học mà chơi…

c. Sử dụng để cung cấp sự kiện và tạo biểu tượng lịch sử

Giáo viên có thể sử dụng phương tiện trên để trực quan các loại tranh ảnh, bản đồ, sơ đồ, niên biểu để cung cấp sự kiện, tạo biểu tượng lịch sử cho HS và sử dụng các phương tiện trên, giáo viên tiết kiệm nhiều thời gian vào khâu chuẩn bị và hiệu quả gây hứng thú, kích thích sự tập trung của học sinh cao hơn.

Xu hướng dạy học ngày nay là phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo mà HS lĩnh hội tri thức một cách chủ động. Dạy học lấy học sinh làm trung tâm là nội dung của đổi mới phương pháp dạy học thì MT có vai trò khai thác cao nhất.

Dạy học nêu vấn đề có thể khắc phục tình trạng nhồi nhét kiến thức. Dạy học được xây dựng trên cơ sở giáo viên cung cấp nguồn tài liệu mới, học sinh tự lập giải quyết một hoặc nhiều vấn đề để tìm ra bản chất của sự kiện, hiện tượng nếu như không có phần mềm trên thì hiệu quả sẽ không được như mong muốn.

Xây dựng tình huống có vấn đề được tiến hành bằng nhiều hình thức khác nhau nhưng tất cả phải làm nổi bật bản chất của nó là gợi ý, hướng dẫn hoạt động tư duy độc lập của học sinh cũng cần đến sự hỗ trợ của PowerPoint.

d. Sử dụng để củng cố, kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh

Dùng năng lực hội thoại của MT để kiểm tra kiến thức luôn đảm bảo được tính chính xác cao, sự công bằng trong đánh giá. Vì kết quả học sinh trả lời được hiện trên màn hình và được lưu vào bộ nhớ của MT. Tính trung thực của học sinh cũng được rèn luyện. Hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan được thiết kế trên MVT sẽ giúp HS tự kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của chính mình…

Tóm lại ứng dụng CNTT trong dạy học nói chung, bộ môn lịch sử nói riêng đang trở thành nhu cầu bức thiết, đòi hỏi mỗi CBGV cần phải tích cực chủ động làm chủ phương tiện, làm chủ tinh thần đổi mới PPDH, không ngừng học tập nghiên cứu, học hỏi để sáng tạo, đổi mới hiệu quả và thiết thực.

                                                                                       Nguyễn An Ninh